Малын тоо буурахаа больсон ч сэргээгүй байна
Монгол Улс 2022-2024 онд нийт малынхаа бараг тавны нэгийг алдсан. 2025 оны тоо бараг хөдөлгөөнгүй буюу дээд цэгээсээ 13 сая толгойгоор доогуур хэвээр байна.
2025 оны эцэст Монгол Улсад 58.1 сая толгой мал тоологдсон нь өмнөх жилийнхтэй бараг ижил бөгөөд 2022 оны дээд цэг болох 71.1 саяас 13 сая толгойгоор бага байна. Хоёр жил дараалан хүнд хохирол амссаны дараа нийт мал сүрэг буурахаа больжээ. Гэхдээ сэргэж эхлээгүй байна.
Монгол Улсын нийт малын тоо, сая толгой (1970-2025)
Дараалсан хоёр хүнд жил
Мал сүрэг 2023 онд 9.1%, 2024 онд 10.9% буурсан нь хоёр өвлийн хугацаанд ойролцоогоор 13.5 сая толгойн хохирол болжээ. 2024 оны бууралт нь 55 жилийн бүртгэлд гурав дахь том нэг жилийн уналт юм.
Үүнээс дор нь зөвхөн хоёр удаа тохиолдсон. 2010 онд мал сүрэг нэг жилдээ 25.6% буюу 44.0 саяас 32.7 сая толгой болтлоо буурсан. 1999-2002 онд дараалсан хүнд өвлүүд нийт малын 28.8%-ийг авч одсон.
Эдгээр тохиолдол сэргэлт хэр удаан үргэлжилдгийг харуулдаг. 2010 оны уналтын дараа мал сүрэг 2009 оны түвшиндээ эргэж хүрэхэд 2013 он хүрсэн буюу нэг өвлийн хохирлыг нөхөхөд гурван жил зарцуулагдсан байна.
Хонь, ямаа хамгийн их хохирсон
Хохирол малын төрлөөр жигд тархаагүй. 2025 оныг 2022 оны дээд цэгтэй харьцуулбал:
| Мал | 2022 | 2025 | Өөрчлөлт |
|---|---|---|---|
| Хонь | 32.7 сая | 23.9 сая | -27.1% |
| Ямаа | 27.6 сая | 23.2 сая | -16.0% |
| Үхэр | 5.5 сая | 5.4 сая | -1.3% |
| Адуу | 4.8 сая | 5.1 сая | +6.4% |
| Тэмээ | 0.47 сая | 0.50 сая | +6.5% |
Хохирлын бараг бүхий л хэсгийг хонь, ямаа дангаараа үүрсэн байна. Мөн хугацаанд адуу, тэмээний тоо харин өссөн. Бог мал хүйтэн жавар болон бэлчээр боогдоход илүү эмзэг байдаг бөгөөд тэжээл дуусахад малчид эхэлж борлуулдаг буюу нядалдаг мал нь мөн бог мал юм.
Ямааны тоо буурсан нь өрхийн орлогод шууд нөлөөлдөг, учир нь ноолуур бол экспортын томоохон эх үүсвэр. 16%-иар цөөрсөн ямааны сүрэг нь хохирол учруулсан өвлөөс хойш ч удаан үргэлжлэх орлогын алдагдал болно.
2025 он: баруун бүс буурсаар, говь өссөөр
Улсын дундаж тоо хөдөлгөөнгүй харагдах ч бүс нутгийн хоёр эсрэг дүр зураг үүний цаана нуугдаж байна. Аймгуудаас 2025 онд хамгийн их буурсан нь:
- Дархан-Уул: -35.3%
- Сэлэнгэ: -22.1%
- Увс: -11.0%
- Баян-Өлгий: -9.7%
- Ховд: -8.8%
Харин говь, зүүн бүсийн хэд хэдэн аймагт малын тоо өссөн: Өмнөговь +16.5%, Сүхбаатар +15.0%, Дорноговь +13.2%, Говьсүмбэр +11.6%.
Баруун бүсийн Увс, Баян-Өлгий, Ховд аймаг залгаа байрлалтай бөгөөд 2025 онд ч мал нь буурсаар байхад өмнөд, зүүн бүс сүргээ сэргээж эхэлжээ. Дархан-Уул, Сэлэнгэ бол малын тоо цөөн, газар тариалан давамгайлсан аймгууд учир хувийн өөрчлөлт нь том харагдах ч толгойн тоогоор бол харьцангуй бага юм.
Тэжээлийн зардал өндөр хэвээр
Өвс тэжээлийн үнэ өвөлжилт хэр хүнд байсныг хэсэгчлэн харуулна. 2025 оны 12 сард боодолтой өвсний үнэ мэдээлсэн 18 аймгийн дунджаар 14,700 төгрөг байсан нь 11 дүгээр сарын дундажаас ойролцоогоор 5% бага байв.
Өвс тэжээлийн үнэ аймгаар, төгрөг
Үнэ аймаг бүрт эрс өөр бөгөөд хамрах хүрээ жигд бус — задгай өвс, ногоон тэжээлийн үнийг аль ч сард цөөхөн аймаг л мэдээлдэг. Энэ нь бодит хязгаарлалт тул уг цувааг улсын хэмжээний тэжээлийн үнийн индекс биш, бүс нутгийн түүвэр мэдээлэл гэж үзэх нь зөв.
Нийслэлд өвөл дулаан байсан
Бидний нийтэлдэг температурын хазайлтын цуваа нь хөдөө орон нутгийг бус Улаанбаатар хотыг хамардаг. 1981-2010 оны суурь дундажтай харьцуулахад нийслэлийн сарын дундаж температур хүйтний улиралд дулаан байсан: 2025 оны 12 сард +0.5°C, 2026 оны 1 сард +2.6°C, 2 сард +1.1°C.
Улаанбаатар хотын температурын хазайлт 1981-2010 суурь утгаас
Энэ бол ганц хотын хэмжилт бөгөөд малын хохирол эндээс хэдэн зуун километрийн зайд орших бэлчээрт тохиолддог. Иймд үүнийг Увс, Ховд аймгийн нөхцөлийн тодорхойлолт биш, зөвхөн ерөнхий мэдээлэл гэж ойлгоно уу.
Гэсэн ч үүнийг тодорхой хэлэх нь чухал, учир нь энэ нь ердийн ойлголттой зөрдөг. Дулаан өвөл гэдэг аюулгүй өвөл гэсэн үг биш: цас хайлуулаад дахин хөлдөж, бэлчээрийг мөсөн бүрхүүлээр хучдаг дулаарал бол зудын сонгодог механизмуудын нэг. Дундаж температур нь малчдын хувьд хүнд жил болохыг таамаглах сул үзүүлэлтүүдийн нэг юм.
Эдгээр тоо юуг хэлж чадахгүй вэ
Зуд бол зөвхөн температурын үзүүлэлт биш. Энэ нь хэд хэдэн нөхцөлийн нийлбэр юм: зуны ган мал сүргийг тураалтай өвөлжилтөд оруулах, зузаан эсвэл царцсан цас бэлчээрийг боох, бэлчээрийг мөс хучих, мөн бэлчээрийн даацаас хэтэрсэн мал сүрэг.
Энэ сайтын өгөгдөл эдгээрийн алийг нь ч шууд хамардаггүй. Бидэнд жилийн малын тоо, таван цаг уурын станцын сарын температур, бүс нутгийн жигд бус тэжээлийн үнэ бий. Харин бэлчээрийн ургамлын нөөц, цасны зузаан, мөсний бүрхүүл, зуны хур тунадасны мэдээлэл байхгүй.
Тиймээс эдгээр үзүүлэлт нь мал сүрэгт юу тохиолдсоныг тодорхойлдог болохоос ирэх өвөл ямар эрсдэл байгааг хэлж чадахгүй. Монгол Улсын зудын эрсдэлийн албан ёсны үнэлгээг Ус цаг уур, орчны шинжилгээний газар (УЦУОШГ) гаргадаг бөгөөд тэдгээр нь ийм төрлийн урьдчилсан мэдээнд шаардлагатай бэлчээр, цасны хэмжилтийг хослуулан ашигладаг. Энэ хуудсан дахь аливаа зүйлийг эрсдэлийн урьдчилсан мэдээ буюу түүнийг орлох мэдээлэл гэж үзэж болохгүй.
Өгөгдөлтэй танилцах
- Нийт малын тоо — 1970-2025 он, татаж авах боломжтой
- Мал төрлөөр — хонь, ямаа, үхэр, адуу, тэмээ
- Өвс тэжээлийн үнэ аймгаар
- Температурын хазайлт, Улаанбаатар
Эх сурвалж: Үндэсний Статистикийн Хороо (1212.mn). Малын тоо нь жилийн эцсийн албан ёсны тооллого бөгөөд 2025 оны тоо хамгийн сүүлийн үзүүлэлт юм.